Mở cánh cửa thị trường cho công nghệ Việt

Chủ quyền kinh tế của một quốc gia không phải là thứ được tuyên bố bằng khẩu hiệu. Nó được tạo dựng trong các nhà máy, phòng thí nghiệm, bằng sáng chế và trong từng quyết định mua sắm tưởng chừng nhỏ bé.

Có một nghịch lý đang diễn ra âm thầm trong nền kinh tế Việt Nam. Chúng ta nói nhiều về tự chủ công nghệ, về khát vọng “Make in Vietnam”, về một thế hệ kỹ sư trẻ đủ sức chinh phục những bài toán khó. Định hướng chính sách ở tầm cao nhất – thể hiện qua tinh thần của Nghị quyết 57 về ưu tiên phát triển và sử dụng sản phẩm công nghệ trong nước – là hoàn toàn đúng đắn. Năng lực đã có. Vậy mà không ít sản phẩm công nghệ do người Việt làm ra, đạt tiêu chuẩn chất lượng và có khả năng cạnh tranh, vẫn chật vật ngay trên chính sân nhà.

Điều đó buộc chúng ta phải đặt lại một câu hỏi cốt lõi: vấn đề lớn nhất của sản xuất trong nước hiện nay không còn là liệu người Việt có làm được hay không, mà là chúng ta có tạo điều kiện để được sử dụng chính những sản phẩm do mình làm ra hay không.

kỹ sư
Đội ngũ kỹ sư Việt Nam đang từng bước làm chủ nhiều công nghệ mới, tạo nền tảng cho mục tiêu tự chủ công nghệ quốc gia (Ảnh minh họa).

Tự chủ, suy cho cùng, có hai vế. Vế thứ nhất là làm được. Vế thứ hai – thường bị bỏ quên – là được dùng. Một quốc gia có thể đào tạo những kỹ sư giỏi nhất, đầu tư những khoản ngân sách nghiên cứu hào phóng nhất, nhưng nếu sản phẩm làm ra không tìm được đường vào thị trường thì toàn bộ năng lực ấy sẽ dần teo tóp. Đây chính là nút thắt mà chính sách cần tháo gỡ.

Vì sao tự chủ là con đường bắt buộc?

Trước khi bàn đến giải pháp, cần thống nhất về nguyên nhân.

Những công nghệ lõi như bán dẫn, vật liệu tiên tiến, trí tuệ nhân tạo hay an ninh mạng sẽ không bao giờ được chuyển giao một cách dễ dàng. Không quốc gia nào, không tập đoàn nào sẵn sàng trao đi những công nghệ làm nên lợi thế cạnh tranh cốt lõi của mình. Vì vậy, con đường duy nhất để một dân tộc thực sự làm chủ tương lai là phát triển bằng chính năng lực nội tại, đi từ nhỏ đến lớn, từ đơn giản đến phức tạp, từ làm chủ từng phần đến tự chủ toàn diện.

Đây không phải là khẩu hiệu mang tính tự tôn dân tộc, mà là một tính toán thực tế về an ninh và sức mạnh kinh tế. Một nền kinh tế tối ưu hóa chi phí bằng cách nhập khẩu mọi thứ vì cho rằng “mua rẻ hơn tự làm” thực chất đang đánh đổi khả năng chống chịu dài hạn lấy lợi ích ngắn hạn. Rủi ro của sự phụ thuộc không biến mất khi chúng ta bỏ qua nó; ngược lại, nó âm thầm tích tụ cho đến khi một cú sốc như đứt gãy chuỗi cung ứng hoặc biến động địa chính trị xảy ra và phơi bày toàn bộ điểm yếu.

Khi đó, cái giá phải trả có thể lớn hơn nhiều lần những khoản chi phí từng tiết kiệm được.

Năng lực sản xuất vì thế không đơn thuần là một khoản chi phí. Đó là một dạng bảo hiểm cho chủ quyền kinh tế quốc gia.

Nút thắt thực sự: Cánh cửa thị trường đang khép

Nếu lý do đã rõ và năng lực đã có, vì sao sản phẩm nội địa vẫn khó tiếp cận thị trường?

Có hai nguyên nhân cần được gọi đúng tên.

Thứ nhất là bài toán quy mô và giá thành. Khi một sản phẩm chỉ mới được sản xuất với số lượng vài nghìn hoặc vài chục nghìn đơn vị, toàn bộ chi phí nghiên cứu, nhà xưởng và nhân lực phải phân bổ trên sản lượng nhỏ, khiến giá thành cao hơn đáng kể so với hàng nhập khẩu được sản xuất hàng triệu sản phẩm.

Đây là bất lợi cố hữu của mọi ngành công nghiệp non trẻ. Vì vậy, hầu hết các nền kinh tế phát triển đều có cơ chế hỗ trợ giai đoạn đầu để doanh nghiệp vượt qua “bẫy quy mô”, cho đến khi sản lượng đủ lớn để giá thành tự giảm.

Thứ hai – và nghiêm trọng hơn – là các rào cản thể chế trong hoạt động đấu thầu và mua sắm công. Nhiều tiêu chí tưởng như khách quan, chẳng hạn yêu cầu về “hợp đồng tương tự” hoặc kinh nghiệm cung cấp trong nhiều năm, lại vô tình trở thành những bức tường vô hình ngăn sản phẩm trong nước tiếp cận thị trường.

Không ít sản phẩm do doanh nghiệp Việt Nam phát triển hoàn toàn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật nhưng vẫn không thể tham gia các gói thầu lớn chỉ vì chưa từng có hợp đồng quy mô tương tự để chứng minh năng lực.

Đó là một nghịch lý mang tính tự phủ định: muốn có hợp đồng thì phải từng có hợp đồng. Nó giống như việc yêu cầu một sinh viên mới tốt nghiệp phải có nhiều năm kinh nghiệm mới được tuyển dụng, trong khi chính công việc đầu tiên mới là nơi tạo ra kinh nghiệm.

Khi tiêu chí đấu thầu được thiết kế theo cách đó, khẩu hiệu “ưu tiên hàng Việt” sẽ khó đi vào thực chất, còn cánh cửa thị trường vẫn tiếp tục khép lại.

Bốn đề xuất chính sách

Tháo gỡ nút thắt này không nhất thiết đòi hỏi những khoản ngân sách khổng lồ. Điều quan trọng hơn là thay đổi tư duy chính sách: chuyển trọng tâm từ hỗ trợ sản xuất sang tạo điều kiện cho sản phẩm được sử dụng.

Thứ nhất, cải cách tiêu chí đấu thầu để mở lối cho sản phẩm lần đầu ra thị trường.

Cần rà soát và điều chỉnh các yêu cầu về “hợp đồng tương tự” hoặc kinh nghiệm nhiều năm khi chúng trở thành rào cản bất hợp lý đối với sản phẩm trong nước. Có thể thiết kế những “lối vào đầu tiên” thông qua các gói thầu hoặc hạn ngạch dành cho sản phẩm đạt tiêu chuẩn kỹ thuật nhưng chưa có lịch sử hợp đồng lớn; đồng thời cho phép thay thế tiêu chí kinh nghiệm bằng kết quả kiểm định độc lập và cơ chế bảo lãnh thực hiện.

Mục tiêu là đánh giá sản phẩm dựa trên năng lực thực tế chứ không chỉ dựa vào quá khứ thương mại.

Thứ hai, chuyển từ hỗ trợ phía cung sang hỗ trợ phía cầu.

Thay vì cấp kinh phí trực tiếp cho doanh nghiệp nghiên cứu những sản phẩm chưa rõ đầu ra, Nhà nước có thể áp dụng cơ chế hỗ trợ người mua thông qua các chương trình khuyến khích sử dụng sản phẩm công nghệ trong nước.

Cách tiếp cận này mang lại ba lợi ích: tạo đầu ra ngay cho doanh nghiệp; buộc doanh nghiệp phải cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm thay vì phụ thuộc vào nguồn vốn hỗ trợ; và để thị trường quyết định doanh nghiệp nào thực sự xứng đáng phát triển.

Trong một số lĩnh vực phù hợp, những quy định bắt buộc đúng thời điểm còn có thể tạo ra thị trường mới gần như tức thì. Bài học từ quy định bắt buộc đội mũ bảo hiểm là một ví dụ điển hình.

Thứ ba, đầu tư cho công nghiệp nền tảng và nuôi dưỡng doanh nghiệp dẫn dắt.

Muốn phát triển các ngành công nghệ mũi nhọn, cần xây dựng đồng thời hệ sinh thái phía sau gồm vật liệu, hóa chất, công nghiệp hỗ trợ và các mắt xích liên quan.

Giá trị lớn nhất không nằm ở khâu lắp ráp cuối cùng mà ở khả năng làm chủ chuỗi giá trị theo cả chiều dọc lẫn chiều ngang. Nhà nước cần ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, đồng thời tạo điều kiện hình thành những doanh nghiệp đầu tàu đủ sức dẫn dắt hệ sinh thái mà không làm suy giảm cơ hội phát triển của các doanh nghiệp nhỏ hơn.

Thứ tư, thể chế hóa tinh thần chấp nhận rủi ro trong đổi mới sáng tạo.

Đổi mới sáng tạo không thể phát triển trong một môi trường mà mọi thất bại đều bị quy kết trách nhiệm. Cần cụ thể hóa tinh thần “chủ động, thần tốc, chấp nhận rủi ro” bằng các cơ chế khuyến khích nghiên cứu, bảo vệ những người dám thử nghiệm và dám đi vào những lĩnh vực chưa có tiền lệ.

Quan trọng hơn, cần phân định rõ ràng giữa thất bại trung thực trong quá trình nghiên cứu với sai phạm xuất phát từ động cơ vụ lợi. Bởi táo bạo không đồng nghĩa với liều lĩnh, nhưng một xã hội trừng phạt mọi rủi ro sẽ không thể tạo ra đột phá.

day-chuyen-1780320488.jpg
Việc mở rộng thị trường cho sản phẩm công nghệ trong nước là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp nâng quy mô sản xuất và giảm giá thành (Ảnh minh họa)

Một lằn ranh cần được giữ vững

Để các đề xuất trên có sức thuyết phục, cần thẳng thắn nhìn nhận giới hạn của chúng.

Ưu tiên hàng nội không được trở thành tấm khiên che chắn cho sự yếu kém. Nếu sản phẩm trong nước được bảo hộ vô thời hạn mà không chịu áp lực nâng cao chất lượng, giảm giá thành và cải thiện năng lực cạnh tranh, chính sách sẽ phản tác dụng. Người tiêu dùng và ngân sách quốc gia sẽ phải gánh chi phí, trong khi doanh nghiệp mất động lực đổi mới.

Vì vậy, mọi cơ chế hỗ trợ đều cần gắn với điều kiện và thời hạn cụ thể: hỗ trợ để vượt qua bất lợi ban đầu về quy mô, nhưng đồng thời phải có lộ trình nâng cao chất lượng và giảm giá thành; ưu tiên dựa trên năng lực thực được kiểm định, chứ không dựa trên nguồn gốc sản phẩm một cách cảm tính.

Điểm cân bằng hợp lý không phải là đóng cửa với thế giới, cũng không phải phó mặc hoàn toàn cho hàng nhập khẩu giá rẻ, mà là xây dựng năng lực tự chủ chiến lược trong những lĩnh vực sống còn, song hành với cạnh tranh lành mạnh và hội nhập sâu rộng.

Lời kết

Chủ quyền kinh tế của một quốc gia không phải là thứ được tuyên bố bằng khẩu hiệu. Nó được tạo dựng trong các nhà máy, phòng thí nghiệm, bằng sáng chế và trong từng quyết định mua sắm tưởng chừng nhỏ bé.

Việt Nam đang đứng trước một thời điểm đặc biệt: chúng ta có khát vọng, có năng lực và có định hướng chính sách đúng đắn. Điều còn thiếu là sự quyết tâm mở cánh cửa thị trường cho chính những sản phẩm do người Việt tạo ra, biến thị trường trong nước từ một cánh cửa khép kín thành bệ phóng cho đổi mới sáng tạo.

Một dân tộc dám tin vào năng lực của mình và dám sử dụng những sản phẩm do mình làm ra trong các lĩnh vực có thể làm chủ là một dân tộc đang tự kiến tạo sức mạnh cho tương lai.

Đó là con đường khó hơn con đường đi mua sự tiện lợi. Nhưng cũng là con đường duy nhất dẫn tới một nền kinh tế thực sự độc lập, tự cường và phát triển bền vững.